mohi
kriti dodekanisa kiklades attiki_megara ionio peloponisos makedonia_thraki thessalia nisia_voreiou_aigaiou ipiros_kai_sterea_ellada

Καλώς ήρθατε στο Ψηφιακό Μουσείο Ελληνικής Προφορικής Ιστορίας

Στόχος του Ψηφιακού Μουσείου Ελληνικής Προφορικής Ιστορίας είναι να φέρει τις γεωγραφικές/ διαλεκτικές γλωσσικές ποικιλίες κοντά στον εκπαιδευτικό και τον μαθητή ώστε τόσο εκπαιδευτικοί όσο και μαθητές να εξοικειωθούν με τις ‘ελληνικές ντοπιολαλιές’, να αναγνωρίσουν και να κατανοήσουν τις τυπολογικές ομοιότητες και διαφορές των διαλέκτων και της Κοινής Νεοελληνικής. Εδώ διαφοροποιούμε τις διαλεκτικές ποικιλίες από τις κοινωνιολέκτους οι οποίες αφορούν και περιγράφουν την κοινωνική ταυτότητα του ομιλητή.

Σύμφωνα με τον Κοντοσόπουλο (2000) οι διαλεκτικές ποικιλίες διακρίνονται σε διαλέκτους και ιδιώματα. Η διάκριση αυτή στηρίζεται στα εξής χαρακτηριστικά:

Α) Το γεωγραφικό εύρος όπου εμφανίζεται η διάλεκτος και το ιδίωμα. Η διάλεκτος θεωρείται ότι μιλιέται σε ευρύτερες γεωγραφικές περιοχές συγκριτικά προς τα ιδιώματα.

Β) Τους πληθυσμούς οι οποίοι μιλούν τη διάλεκτο και το ιδίωμα. Η διάλεκτος θεωρείται ότι μιλιέται από μεγαλύτερο αριθμό φυσικών ομιλητών συγκριτικά προς το ιδίωμα. Για παράδειγμα, η κρητική και η κυπριακή είναι οι διάλεκτοι οι οποίες μιλιούνται από τα ευρύτερα διαλεκτικά στρώματα.

Γ) Τις τυπολογικές/ δομικές ομοιότητες και διαφορές της διαλέκτου και του ιδιώματος με την Κοινή Νεοελληνική. Πιο συγκεκριμένα, η διάλεκτος διαφοροποιείται σε μεγαλύτερο βάθος συγκριτικά προς το ιδίωμα με την Κοινή Νεοελληνική. Κάθε διάλεκτος είναι δυνατόν να χαρακτηρίζεται από διάφορα ιδιώματα, δηλαδή ελαφρώς διαφοροποιημένες μορφές της διαλέκτου. Μάλιστα, είναι δυνατόν διαφορετικά ιδιώματα να μιλιούνται ακόμη και σε γειτονικά χωριά.

Επειδή, ωστόσο, σε διάφορες σύγχρονες μελέτες η διάκριση μεταξύ διαλέκτων και ιδιωμάτων δεν υφίσταται, εδώ θα κάνουμε λόγο για διαλέκτους και διαλεκτικές ποικιλίες προσπαθώντας να καλύψουμε όλες τις διαλεκτικές γλωσσικές μορφές, είτε μιλιούνται σε ευρείες γεωγραφικές περιοχές και ευρέα πληθυσμιακά στρώματα είτε όχι και ανεξαρτήτως από το βαθμός τυπολογικής/ δομικής διαφοροποίησης από την Κοινή Νεοελληνική.

Η μελέτη των νεοελληνικών διαλέκτων ανθεί τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό, σε συλλογικό και ατομικό επίπεδο. Αξίζει να σημειωθούν οι μελέτες οι οποίες εκπονούνται από το Κέντρο Ερεύνης των Νεοελληνικών Διαλέκτων και Ιδιωμάτων – ΙΛΝΕ της Ακαδημίας Αθηνών, το Εργαστήριο Νεοελληνικών Διαλέκτων του Τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών, το κέντρο Ελληνικής Γλώσσας και το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών – Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη. Επίσης, πολλές μελέτες πάνω στις νεοελληνικές διαλέκτους υπάρχουν στα Πρακτικά των Ετήσιων Συναντήσεων του Τομέα Γλωσσολογίας του Τμήματος Φιλολογίας του Α.Π.Θ. Σημαντικότατη είναι η συμβολή των μελετών των γλωσσολόγων που ασχολούνται με την Κυπριακή διάλεκτο τόσο σε θεωρητικό επίπεδο όσο και στο επίπεδο διδασκαλίας της διαλέκτου. Κατά την περιήγησή του στο Ψηφιακό Μουσείο Ελληνικής Προφορικής Ιστορίας, ο ενδιαφερόμενος μελετητής μπορεί να βρει ενδεικτικές βιβλιογραφικές παραπομπές οι οποίες μπορούν να λειτουργήσουν ως οδηγός κατά τη διαδικασία εύρεσης περισσότερων βιβλιογραφικών αναφορών.

Παρακάτω δίνονται μερικά χαρακτηριστικά των νεοελληνικών διαλέκτων οι οποίες γίνονται αντικείμενο μελέτης στο Μουσείο Προφορικής Ιστορίας. Βασικές βιβλιογραφικές πηγές των σύντομων ανασκοπήσεών μας για τις νεοελληνικές διαλέκτους είναι ο Κοντοσόπουλος (2000), ο Μηνάς (2004), o Newton (1972), ο Trudgill (2000, 2003), ο Τζιτζιλής (2001, 2003), ο Χριστίδης και συν. (2000), η Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα (http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/studies/dialects).

 

Κρητική Διάλεκτος

 

Η κρητική διάλεκτος μιλιέται ως ζωντανή γλώσσα κυρίως στην Κρήτη. Σημαντικά νεοελληνικά κείμενα γράφτηκαν σε αυτήν, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τα έμμετρα μυθιστορήματα του Χορτάτζη και του Βιντσέντζου Κορνάρου, του Μαρκου Αντώνιου φώσκολου, του Μαρίνου Φαλιέρου.

Όπως και στην κυπριακή, τα φωνήεντα στην κρητική παραμένουν ‘απαθή’, δηλαδή παραμένουν αναλλοίωτα είτε σε τονισμένες είτε σε άτονες συλλαβές. Πολύ χαρακτηριστική είναι η δάσυνση των ουρανικών συμφώνων αλλά και, γενικότερα, η δάσυνση των συμφώνων. Έντονη είναι η τάση να τρέπονται τα στιγμικά/ κλειστά σύμφωνα σε τριβόμενα (σε αντίθεση προς τα κατωιταλιώτικα). Επίσης, στην κρητική αποφεύγεται η άρθρωση συμφωνικών συμπλεγμάτων (τα οποία ‘σπάνε’ κυρίως μέσω φωνηεντικής επένθεσης). Πολύ χαρακτηριστικός, τέλος, είναι ο επιτονισμός της διαλέκτου.

 

Ποντιακή Διάλεκτος

 

Η ποντιακή διάλεκτος καταρχάς μιλιόταν στο ανατολικό τμήμα της μικρασιατικής παραλίας το Εύξεινου και συνολικά σε 800 περίπου οικισμούς. Μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών το 1922, η ποντιακή κυρίως μιλιέται σε περιοχές της Μακεδονίας και της Θράκης καθώς και κάποιες περιφερειακές περιοχές της Αττικής. Ανεπηρέαστη από την ελληνική αλλά με πολλές επιρροές από την τουρκική η ποντιακή σήμερα μιλιέται στον Όφι και στην Τόνγια (Κοντοσόπουλος 2000). Μνημειώδες είναι το έργο του Παπαδόπουλου (1955) πάνω στην Ποντιακή.

 

Κυπριακή Διάλεκτος

 

Γραπτά μνημεία της διαλέκτου απαντώνται για πρώτη φορά το 14ο αιώνα (Ασσίζες – νομικό κείμενο, βιογραφία Λεόντιου Μαχαιρά, βιογραφία Γεώργιου Βουστρωνίου). Φυσικοί ομιλητές της είναι οι κάτοικοι της Κύπρου αλλά και τα μέλη της μεγάλης κοινότητας των Κυπρίων του Λονδίνου. Μαζί με τις ποικιλίες των Δωδεκανήσων, της Χίου, των Κυκλάδων συνιστούν τα νοτιοανατολικά ιδιώματα. Στην κυπριακή τα φωνήεντα παραμένουν αναλλοίωτα είτε βρίσκονται σε τονισμένες είτε σε άτονες συλλαβές. Επίσης διατηρείται η προφορά των διπλών συμφώνων. Συχνά, τρέπονται σε διπλά ακόμη και τα απλά σύμφωνα. Χαρακτηριστικός είναι ο δασύς τσιτακισμός. Διατηρείται το τελικό –ν. Πολύ χαρακτηριστικός, τέλος, είναι ο επιτονισμός της διαλέκτου.

 

Τσακωνική Διάλεκτος

 

Η τσακωνική διάλεκτος μιλιέται σήμερα σε χωριά της επαρχίας Κυνουρίας του Ν. Αρκαδίας. Διαφέρει σημαντική από τις άλλες διαλέκτους διότι έλκει την καταγωγή της όχι από την Κοινή αλλά από την αρχαία δωρική διάλεκτο και γι’ αυτό το λόγο διατηρεί πλήθος αρχαϊζόντων στοιχείων. Θεμελιώδη φωνολογικά χαρακτηριστικά της τσακωνικής διαλέκτου είναι α) η εμφάνιση δασέων συμφώνων (τα οποία δεν εμφανίζονται στην Κοινή Νεοελληνική) β) η παραγωγή των /l/ και /n/ ως υπερωικών, γ) ο τσιτακισμός, δηλαδή η τροπή το /k/ σε /ts/ σε περιβάλλον όπου του /k/ έπεται /e/ και /i/. Στο μορφολογικό επίπεδο διατηρείται η δωρική χρήση του ‘α’ αντί του ‘η’, ειδικά στο θηλυκό άρθρο (π.χ. ταν αντί την) (Κοντοσόπουλος 2000).

 

Διαλεκτικές ποικιλίες Μακεδονίας και Θράκης

 

Τα λεγόμενα ‘βορειοελλαδικά ιδιώματα’ καλύπτουν ένα πολύ μεγάλο γεωγραφικό χώρο. Εδώ θα περιοριστούμε στην αναφορά χαρακτηριστικών αυτών των ιδιωμάτων όπως εμφανίζονται στην Μακεδονία και τη Θράκη.

Θεμελιώδες χαρακτηριστικό της διαλέκτου είναι ότι η λεγόμενη ‘σίγηση’ του άτονου τελικού –i (π.χ. κουδούνι à κουδούν) και η ‘στένωση’ του άτονου /e/ σε /i/ και του /o/ σε /u/ (π.χ. χωράφι à χουράφ, φεγγάρι à φιγγάρ). Στη Μακεδονία είναι συνήθης η δάσυνση των συριστικών συμφώνων.

Τόσο στη Μακεδονία όσο και στη Θράκη παρατηρείται η απερρίνωση /b/, /d/, /g/. Στη Θράκη αναπτύσσεται το /γ/ μεταξύ των φωνηέντων (π.χ. Θεός à Θεγός). Επίσης η χρήση της υποκορισιτκής κατάληξης σε –ούδι.

Σε ιδιώματα της Μακεδονίας παρατηρείται επίσης η ανάπτυξη τριμελών συμφωνικών συμπλεγμάτων όπου υπάρχουν διμελή (μισός à μπσος, Χριστός à Κστός).

 

 

Διαλεκτικές ποικιλίες Ηπείρου και Στερεάς Ελλάδας

 

Τα λεγόμενα ‘βορειοελλαδικά ιδιώματα’ καλύπτουν ένα πολύ μεγάλο γεωγραφικό χώρο. Εδώ θα περιοριστούμε στην αναφορά αντιπορσωπευτικών χαρακτηριστικών αυτών των ιδιωμάτων όπως εμφανίζονται στην Ήπειρο και τη Στερεά Ελλάδα.

Θεμελιώδες χαρακτηριστικό της διαλέκτου είναι ότι η λεγόμενη ‘σίγηση’ του άτονου τελικού –i (π.χ. κουδούνι à κουδούν) και η ‘στένωση’ του άτονου /e/ σε /i/ και του /o/ σε /u/ (π.χ. χωράφι à χουράφ, φεγγάρι à φιγγάρ). Στη Μακεδονία είναι συνήθης η δάσυνση των συριστικών συμφώνων.

Εκτεταμένη η εναλλακτική χρήση του άρθρου ’ου’ και ‘ι’ για το αρσενικό γένος (ου Κώστας αλλά και ι Κώστας). Στην Ήπειρο ακούγεται η αρχαΐζουσα κλητική προσφώνηση ‘ω’ αντί ‘ε’.

 

Διαλεκτικές ποικιλίες Παλαιάς Αθήνας, Κέας και Μεγάρων

 

Πρόκειται για ελληνόφωνες περιοχές όπου κυρίαρχοι ήταν οι αλβανόφωνοι πληθυσμοί. Είναι αξιοσημείωτο ότι οι διαλεκτικές ποικιλίες της Παλαιάς Αθήνας, της Κέας και των Μεγάρων συγγενεύει περισσότερο με νησιώτικα ιδιώματα. Όπως χαρακτηριστικά λέει ο Κοντοσόπουλος (2000), τα ιδιώματα της Παλαιάς Αθήνας, της Κέας και των Μεγάρων ανήκουν στη ζώνη του είντα.

 

Διαλεκτικές ποικιλίες Πελοποννήσου

 

Στο μεγαλύτερο μέρος της Πελοποννήσου μιλιέται η γλωσσική μορφή που σήμερα συνιστά την Αθηναϊκή Κοινή. Οι ιδιωματισμοί της Πελοποννησιακής απαντώνται κυρίως στο μορφολογικό επίπεδο à διατήρηση της κατάληξης –σαντε αντί –όντουσαν του παρατατικού, η κατάληξη -κα αντί –σα. Το τελικό –ω των βαρύτονων ρημάτων τρέπεται σε –ου, π.χ. λέω = λέου. Εκτεταμένη επίσης είναι η χρήση υποκοριστικών καταλήξεων.

 

Διαλεκτικές ποικιλίες Δωδεκανήσου

 

Βασικός εκφραστής των δωδεκανησιακών ποικιλιών είναι το ιδίωμα που μιλιέται στη Ρόδο. Πολλοί ιδιωματισμοί θυμίζουν την κρητική διάλεκτο και τις διαλεκτικές ποικιλίες. Έντονος είναι ο τσιτακισμός. Ωστόσο, ο δωδεκανησιακός επιτονισμός θυμίζει τον επιτονισμό της κυπριακής διαλέκτου.

 

Διαλεκτικές ποικιλίες Νησιών του Ιονίου

 

Τα επτανησιακά ιδιώματα δεν έχουν έντονα διαλεκτικά στοιχεία πέραν του πολύ χαρακτηριστικού επιτονισμού, ιδιαίτερα στις προσφωνήσεις (κυρίως στη Ζάκυνθο). Απαντάται και τσιτακισμός.

 

Διαλεκτικές ποικιλίες Κυκλάδων

 

Τα κυκλαδίτικα ιδιώματα αποτελούν μία μείξη των χαρακτηριστικών όλων των νεοελληνικών ιδιωμάτων. Πιο συγκεκριμένα, σε άλλα ιδιώματα απαντάται νότιος φωνηεντισμός, με απαθή φωνήεντα, σε άλλα βόρειος φωνηεντισμός και σε άλλα ημιβόρειος φωνηεντισμός. Το /γ/ απαλοίφεται μεταξύ φωνηέντων, ενώ αναπτύσσεται στην κατάληξη –εύγω.

 

Διαλεκτικές ποικιλίες Μ. Ασίας

 

Οι διαλεκτικές ποικιλίες της Μ. Ασίας έχουν υποστεί τεράστια επίδραση από την τουρκική λόγω της γλωσσικής επαφής. Πολύ χαρακτηριστικά ο Κοντοσόπουλος (2000: 7) αναφέρει ότι «όποιος ακούει ή μάλλον διαβάζει … δεν ξέρει αν έχει να κάνει με τούρκικα σε ελληνικό στόμα ή με ελληνικά σε στόμα τούρκικο». Η ποικιλία που μιλιέται στα χωριά της Καππαδοκίας, στο χωριό Φάρασα και στο χωριό Σίλλη συνιστούν αυτό που σήμερα ονομάζουμε «καππαδοκική διάλεκτο» (Κοντοσόπουλος 2000). Στις μέρες μας, γίνονται πλήθος ερευνών και μελετών πάνω στα ιδιώματα των Κυδωνιών και των Μοσχονησίων οι οποίες αποκαλύπτουν νέες όψεις των διαλεκτικών ποικιλιών της Μ Ασίας (βλ. εκτεταμένο αριθμό εργασιών των μελών του Εργαστηρίου Νεοελληνικού διαλέκτων του Τμήματος Φιλολογίας του Παν/μίου Πατρών).

 

Διάλεκτος της Κάτω Ιταλίας

 

Τα νοτιο-ιταλικά ελληνικά, τα γνωστά και ως γκρεκάνικα, μιλιούνται σήμερα σε δύο περιοχές της Κάτω Ιταλίας, στη νότια άκρη της Καλαβρίας και της Απουλίας. Παρουσιάζονται πολλές διαφορές από χωριό σε χωριό. Βασικό χαρακτηριστικό όλων των ποικιλιών είναι η στένωση των e/ και /ο/ ακόμη και όταν βρίσκονται σε τονισμένες συλλαβές. Επίσης, εμφανίζεται έντονος τσιτακισμός, στιγμικοποίηση των τριβόμενων φθόγγων, διατηρούνται τα διπλά σύμφωνα και αρχαΐζοντες μορφολογικοί σχηματισμοί, όπως το ονοματικό απαρέμφατο και η κατάληξη –ετο του γ’ ενικού προσώπου του παθητικού παρατατικού.